رئیسجمهور دونالد ترامپ و وزیر خارجۀ ایالات متحده، مارکو روبیو، آشکار ساختهاند که فروپاشی حکومت کمونیستی کوبا نهتنها پیامد جانبی محتملِ برکناری نیکولاس مادورو است، بلکه خود یک هدف محسوب میشود.
نوشتهٔ کارن دییانگ و دیوید اوواله
منبع: واشنگتن پست
۶ جنوری ۲۰۲۶
در پی عملیات نظامی ایالات متحده در صبح روز شنبه که به بازداشت نیکولاس مادورو، رئیسجمهور ونزوئلا، انجامید، هیچ کشوری به اندازۀ کوبا آسیب ندید و پیامدهای آن سراسر امریکای لاتین و جهان را تکان داد.
تنها چند ساعت پس از این عملیات ــ بسیار پیشتر از آنکه دولت هاوانا رسماً آن را تأیید کند ــ تماسهای تیلفونی و پیامهای متنی در سراسر جزیره خبر داد که دهها تن از نیروهای نخبهٔ امنیتی کوبا هنگام محافظت از مادورو کشته شدهاند.
اما زمانی که دولت کوبا سرانجام در اواخر روز یکشنبه بیانیهای صادر کرد و اعلام داشت که ۳۲ تن از نیروهای نظامی و امنیتیاش در کاراکاس جان باختهاند، با مشکلات بزرگتری روبرو بود.
هم رئیسجمهور ترامپ و هم وزیر خارجۀ او، مارکو روبیو، در پایان هفته تصریح کردند که فروپاشی حکومت کمونیستی کوبا نهفقط یک پیامد جانبی محتملِ برکناری مادورو، بلکه یک هدف مشخص است.
ترامپ هنگام بازگشت به واشنگتن از تعطیلات طولانی خود در فلوریدا گفت: «فکر نمیکنم لازم باشد ما اقدام خاصی انجام دهیم.» او افزود که بدون مادورو و بدون نفتی که ونزوئلا فراهم میکرد، «به نظر میرسد کوبا آمادهٔ سقوط است.»
روبیو یک گام فراتر رفت و تلویحاً گفت که ایالات متحده ممکن است مایل باشد این روند را تسریع کند. او در برنامهٔ «میت د پرس» شبکۀ انبیسی در روز یکشنبه گفت: «نمیخواهم دربارۀ گامهای بعدی ما صحبت کنم.» اما افزود: «اگر من در هاوانا زندگی میکردم و در دولت میبودم، حتماً نگران میشدم.»
این سخنان در میان جامعۀ تبعیدیان کوبایی در جنوب فلوریدا، بهویژه در میامی، بازتاب گستردهای یافت؛ جایی که مبارزه برای رهایی کوبا از حاکمیت کمونیستی دهههاست سیاست را تحتالشعاع قرار داده است. روز شنبه، کوباییهای تبعیدی جنوب فلوریدا ــ برخی با کلاههای سرخِ ترامپ و پرچمهای کوبا بر دوش ــ در کنار صدها تن دیگر در جشنهای خودجوش و پرشور، از لیتل هاوانا تا دورال، شهری که به دلیل جمعیت زیاد ونزوئلاییها «دورالزوئلا» نامیده میشود، شرکت کردند. رهبران کوبایی–امریکایی، که بیشترشان جمهوریخواه اند، بیانیههایی صادر کردند و رسانههای محلی بهطور گسترده به تحولات ونزوئلا پرداختند.
داریل فرناندز، مأمور منتخب مالیات در شهرستان میامی–دید، گفت: «کوبا ریشۀ مشکلات ونزوئلا، نیکاراگوآ و دیگر رژیمهای چپگرا در منطقه است.» او افزود: «اکنون زمان آن فرا رسیده است که رژیم کمونیستی و سوسیالیستی کاسترو نیز پاسخگو ساخته شود و مردم کوبا سرانجام به آزادی برسند.»
با این حال، در نبود مداخلۀ مستقیم ایالات متحده، بسیاری از کارشناسان امور کوبا ــ چه در امریکا و چه در داخل جزیره ــ اطمینان کمتری داشتند.
مایکل جی. بوستامانته، استاد تاریخ و مدیر برنامۀ مطالعات کوبا در دانشگاه میامی، گفت: «اگر پرسش این باشد که آیا حکومت کوبا صرفاً بهدلیل افزایش درد اقتصادی ناشی از قطع نفت ونزوئلا خودبهخود فرو میپاشد یا نه، من بسیار بدبین هستم.»
کوبا سالهاست برای روشن نگهداشتن برق و حرکت وسایط نقلیه به نفت ونزوئلا وابسته بوده و در برابر آن، نیروهای امنیتی و طبی را در قالب توافقی همدلانه با متحدان چپگرای خود در کاراکاس اعزام میکرد.
بوستامانته گفت: «ممکن است اشتباه کنم، اما کوبا قبلاً همچنین وضعیتی را تجربه کرده و جان سالم به در برده است»، اشارهای به دورانی که در کوبا به «دورۀ ویژه» معروف است؛ دورهای که پس از فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱ و قطع ناگهانی کمکهای خارجی آغاز شد.
خوان گونزالس، که در دولت بایدن مدیر امور نیمکرۀ غربی در شورای امنیت ملی بود، گفت: «قطع صادرات نفت فشار عظیمی بر وضعیت انسانی کوبا وارد خواهد کرد»، کشوری که هماکنون نیز با قطع مکرر برق و کمبود مواد غذایی روبروست. او افزود: «اما فکر نمیکنم رژیم تسلیم شود.»
بهجز یک بهبود نسبی در دوران دولت اوباما ــ زمانی که ازسرگیری روابط دیپلماتیک میان واشنگتن و هاوانا موجب افزایش گردشگری و گشایشهای محدود برای مالکیت خصوصی و سرمایهگذاری خارجی شد ــ اقتصاد کوبا هرگز واقعاً از سقوط شوروی بهبود نیافته است.
این کشور سالهاست بهطور پیوسته بهسوی هرجومرج اقتصادی لغزیده است؛ نتیجهٔ تحریمهای امریکا و آنچه حتی بسیاری از حامیانش سوءمدیریت حزب کمونیستِ فرسودهٔ کوبا میدانند.
برخی در تاریکی پس از برکناری مادورو، روزنۀ فرصت میدیدند. کارلوس آلزوگارای، دیپلمات بازنشستۀ کوبایی، در گفتوگوی تیلفونی از خانهاش در هاوانا گفت: «بیتردید سطح تهدید افزایش یافته است و این چیز بسیار بدی است.»
اما او افزود که ممکن است متحدان کوبا در روسیه و جاهای دیگر کمک کنند و «شاید هم دولت سرانجام اقتصاد را بگشاید و آنچه اقتصاددانان سالها توصیه کردهاند و حکومت نپذیرفته، اجرا کند.»
حمایت ونزوئلا در دوران هوگو چاوز، سلف مادورو، در اوایل دهۀ ۲۰۰۰، به کوبا کمک کرد تا از «دورۀ ویژه» و فشار تحریمهای چنددهسالۀ امریکا بیرون آید. از آن زمان، هاوانا مرگ فیدل کاسترو، همهگیری کووید، برچیدن گشایشهای محدود دورۀ اوباما توسط ترامپ در دور نخست ریاستجمهوریاش، و اعتراضهای گستردۀ خیابانی سال ۲۰۲۱ را پشت سر گذاشته است.
اما دولت دوم ترامپ، که با جسارت بیشتری عمل میکند، تهدیدی کاملاً تازه برای رهبران کوبا به شمار میرود.
در سالهای گذشته، اقتصاددانان خودِ دولت کوبا بارها خواستار اصلاحات بنیادین شدهاند و متحدانی چون چین، ویتنام و روسیه نیز بر این امر تأکید کردهاند.
رائول کاسترو، که در سال ۲۰۰۶ پس از بیماری برادرش فیدل قدرت را به دست گرفت، در نطق طولانی خود در پارلمان کوبا در سال ۲۰۱۰ هشدار داد: «ما با جان انقلاب بازی میکنیم. یا وضعیت را اصلاح میکنیم، یا وقت را از دست میدهیم و در لبۀ پرتگاه فرو میرویم.»
اما طرحهای او برای گسترش نقش بخش خصوصی و کاهش مالکیت دولتی متناقض و ناکافی اجرا شد و در نهایت، مشکلات ساختاری کوبا را حل نکرد. تلاشهای دیگر برای تغییر نیز بهدلیل امتناع حزب حاکم از اجازه دادن به فروش مستقیم محصولات توسط بخش خصوصی و دهقانان با قیمت بازار، مخالفت با اصلاحات پولی، سرمایهگذاریهای سنگین دولتی در صنعت گردشگریِ ناکام، و قدرتگیری فزایندۀ «گائسا» ــ کنسرسیوم اقتصادی تحت کنترل ارتش ــ به بنبست خورد.
در اوج خود، یعنی حدود ۱۰۰ هزار بشکه در روز، صادرات نفت ونزوئلا به کوبا این امکان را میداد که هم نیاز انرژی داخلیاش را تأمین کند و هم محصولات نفتی تصفیهشده را برای بهدست آوردن ارز حیاتی صادر نماید. اما با کاهش شدید تولید ونزوئلا بر اثر تحریمهای امریکا و سوءمدیریت، این رقم در سال گذشته به حدود ۳۰ هزار بشکه در روز سقوط کرد.
این کاهش، همراه با پالایشگاههای فرسوده، زیرساختهای ناکارآمد و گاهبهگاه توفانها، دستکم پنج قطع سراسری برق را در سال گذشته رقم زد.
آلزوگارای گفت: «آنها باید درک کنند که دیگر نمیتوانند به کمک خارجی تکیه کنند.» روسیه و مکسیکو مقداری نفت فراهم کردهاند، هرچند انتظار میرود رئیسجمهور مکسیکو، کلودیا شینباوم، با فشار فزایندۀ امریکا برای قطع کمک به هاوانا روبرو شود. چین، که طلبهای بزرگی از کوبا دارد، علاقهٔ چندانی به کمک نشان نداده است.
آلزوگارای گفت: «اصلاحات روی کاغذ تصویب شدهاند، اما مشکل این است که اجرا نمیشوند.» به گفتۀ او، «جوهر کار گشودن اقتصاد بهسوی بازار، اجازه دادن به گسترش بخش خصوصی، و حذف یا فروش شرکتهای دولتی ناکارآمد است. این کار باید انجام شود، و باید سریع انجام شود. وقت زیادی از دست رفته است.»
بسیاری از ناظران کوبا اعتماد چندانی ندارند که این اصلاحات، دستکم در چارچوب دولت حزبی رئیسجمهور مانوئل دیاس–کانل و ساختار کنونی قدرت، عملی شود.
گونزالس گفت: «در داخل رژیم اصلاحطلبانی وجود دارند؛ آنها دیدگاه دارند، اما ابزار و نفوذ لازم برای اجرای آن را ندارند.»
حتی اگر میداشتند، به گفتۀ او، برای روبیو ــ که والدینش پیش از تسلط فیدل کاسترو در سال ۱۹۵۹ از جزیره گریخته بودند ــ و برای قانونگذاران و صاحبان نفوذ کوبایی–امریکایی کافی نخواهد بود. «آنها تغییرات بزرگ میخواهند.»
اپوزیسیون در داخل جزیره پس از بازداشتهای گسترده در پی اعتراضهای ۲۰۲۱ پراکنده و بیرهبر شده است.
ویلیام لئوگراند، کارشناس امور امریکای لاتین در دانشگاه امریکایی، گفت: «کسانی که آرزوی رهبری اپوزیسیون دارند، یا در میامیاند، یا در مادرید، یا در زندان.» به گفتۀ او، کنار زدن حتی چند فرد، به سبک ونزوئلا، بعید است ساختار چندلایه و ریشهدار حزب و ارتش کوبا را تا مرز فروپاشی بلرزاند.
در مورد خود مردم کوبا، آلزوگارای گفت: «فکر نمیکنم مردم آنقدر درمانده باشند که از مداخلۀ امریکا یا تسلط گروهی از کوباییهای میامی استقبال کنند. آنچه مردم میخواهند، تغییر حکومت کوباست؛ اما به شیوهٔ کوبایی، نه تحمیلشده از بیرون.»
Afghanistan people's front 