نويسنده: عبدالناصر نورزاد
سفر دوشنبه؛ بازتاب نشست شنژن برای روسیه
اینکه چرا ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، بلافاصله پس از نشست شنژن راهی دوشنبه شد، به اولویتهای فوری امنیتی و ژئوپولیتیکی مسکو بازمیگردد؛ اولویتهایی که در چارچوب دفاع از کمربند امنیتی اوراسیا برای روسیه اهمیت حیاتی دارند. اما وقتی از اولویتهای امنیتی و ژئوپولیتیکی مسکو صحبت میکنیم، چه موضوعاتی فراتر از مناسبات معمول دیپلماتیک و همکاریهای دوجانبه قرار میگیرند؟ این اولویتها چه هزینههایی برای فدراسیون روسیه دارند و چرا در شرایط پرآشوب کنونی و فضای ملتهب امنیتی و سیاسی افغانستان، نقش تاجیکستان تا این اندازه برجسته شده است؟ برای پاسخ به این پرسشها، ابتدا باید درک کنیم که حفظ ثبات، تأمین امنیت و مقابله همزمان با تهدیدهای تروریستی، قاچاق مواد مخدر و جریانهای جداییطلب، از اولویتهای غیرقابل انکار امنیتی روسیه هستند. با این حال، زمانی که از نشستهای بینالمللی مانند نشست شنژن صحبت میکنیم، اهمیت مناطق پیرامونی روسیه و چین، بهویژه افغانستان، بیش از پیش آشکار میشود. در این میان، نقش جمهوری تاجیکستان در اتحاد امنیتی و سیاسی با مسکو نیز بسیار مهم است و نمیتوان آن را نادیده گرفت. اساساً میتوان نشست شنژن را بیشتر تلاشی برای مدیریت تهدیدها و کنترل تنشهای جهانی دانست تا توافقی برای تقسیم جهان، آنگونه که در نشست یالتا اتفاق افتاد. اینکه چه تفاهمهایی برای مدیریت تنشها، جلوگیری از تشدید بحران اعتماد و ایجاد فضای خاکستری برای مقابله با تهدیدهای فوری امنیتی میان رهبران قدرتهای بزرگ صورت گرفته، همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. با این حال، بر اساس الگوهای معمول تفاهم میان قدرتهای بزرگ، حفظ منافع حیاتی، توافق بر سر چارچوبهای کلی امنیت جهانی و استمرار خطوط تماس فوری میان این قدرتها، از جمله موضوعاتی هستند که میتوانند در چنین نشستهایی مورد بحث قرار گرفته باشند. اکنون این پرسش مطرح میشود که سفر پوتین به دوشنبه، پس از نشست شنژن و در پی سفر سرگئی ناریشکین، رئیس سرویس اطلاعات خارجی روسیه، و الکسی اورچوک، معاون نخستوزیر این کشور، به افغانستان، چه معنایی دارد؟ به رسمیتشناسی طالبان از سوی مسکو، تلاش برای تعمیق روابط امنیتی و استخباراتی با اداره این گروه و بررسی سازوکارهای همکاری برای مقابله با چالشهای امنیتی افغانستان، در کنار برنامههای مشترک روسیه و تاجیکستان، نشان میدهد که اولویتهای امنیتی و ژئوپولیتیکی مسکو فراتر از تفاهمات معمول سیاسی و تعهدات دیپلماتیک قرار گرفتهاند. آنچه فوریت این سفر را برجسته میسازد، تمرکز بر مسائل عمده و کلیدی، از جمله تقویت پایگاه نظامی ۲۰۱ روسیه در تاجیکستان، ارتقای سیستم تبادل اطلاعات، توسعه ظرفیتهای دفاعی و پدافندی این کشور و استقرار سامانههای موشکی اس-۳۰۰ است. مجموعه این اقدامات نشان میدهد که روسیه، با وجود تلاش برای پیشبرد روابط سیاسی و امنیتی با افغانستان تحت کنترل طالبان، همچنان تدابیر دفاعی و احتیاطی را ضروری و اجتنابناپذیر میداند. پوتین و نبرد در دو جبهه ژئوپولیتیکی
رئیسجمهور روسیه اکنون در دو جبهه متفاوت، اما مرتبط با یک هدف کلان، درگیر تدارک و رقابت برای حفظ جایگاه و پرستیژ جهانی کشورش است. جبهه نخست، اوکراین و شرق اروپاست؛ جایی که سیاستهای امنیتی روسیه، مواجهه با ناتو و تلاش برای ایجاد منظومه امنیتی جدید در مجاورت مرزهای این پیمان، اهمیت اساسی دارد. تحولات دونباس، بهویژه دونتسک و لوهانسک، در این چارچوب قابل بررسی است. این تحولات در کنار تلاش روسیه برای حفظ موقعیت راهبردی خود و دسترسی به مسیرهای حیاتی و آبهای آزاد، بخشی از محاسبات ژئوپولیتیکی مسکو را شکل میدهند.
جبهه دوم، مقابله با تهدیدهای فراملیتی و چند بعدی است؛ تهدیدهایی که در فضای امنیتی افغانستان و پیرامون آن میتوانند منافع حیاتی و راهبردی روسیه را با مخاطره روبهرو سازند. در این چارچوب، تلاشهای احتمالی برای تنگتر ساختن حلقه فشار بر روسیه و چین از سوی ایالات متحده، اهمیت بیشتری پیدا میکند. همچنین، ایجاد یا تقویت خطوط بحران در مناطق مختلف پیرامونی میتواند تلاشهای مسکو و پکن برای توسعه مسیرهای اتصال تجاری و دسترسی به آبراهها و گلوگاههای راهبردی جهان را با موانع جدی مواجه سازد.
در چنین فضایی، بحث ایجاد کانونهای بیثباتی از سوی غرب، از منظر راهبردی قابل تامل است. شکلگیری بحرانهای امنیتی در مناطق حساس اوراسیا میتواند طرح اتصال قارهای چین، موسوم به «یک کمربند و یک راه»، و راهبرد اوراسیایی روسیه را با چالشهای جدی روبهرو کند. این موضوع زمانی اهمیت بیشتری مییابد که بدانیم افغانستان در مجاورت آسیای مرکزی قرار دارد و هرگونه بیثباتی در آن میتواند بر معادلات امنیتی، اقتصادی و ارتباطی منطقه تأثیر بگذارد.
در این میان، جایگاه کشورهای آسیای مرکزی، بهویژه جمهوری تاجیکستان، برجستهتر میشود. تاجیکستان به دلیل همجواری با افغانستان و برخورداری از روابط راهبردی با مسکو، یکی از مهمترین شرکای امنیتی روسیه در منطقه به شمار میرود. این کشور، جدا از سازوکارهای معمول امنیتی و سیاسی در چارچوب سازمان همکاری شانگهای، کشورهای مشترکالمنافع و سازمان پیمان امنیت جمعی، ظرفیت مهمی برای همراهی با سیاستهای امنیتی و ژئوپولیتیکی روسیه دارد.
تاجیکستان؛ متحد راهبردی در کمربند امنیتی روسیه
سفر پوتین به دوشنبه را میتوان در چارچوب تلاش برای ایجاد یک کمربند دفاعی گسترده در برابر تهدیدهای احتمالی سازمانهای تروریستی فراملیتی ارزیابی کرد. عدم اطمینان کامل مسکو از پیامدهای سیاست تعامل با طالبان و ضرورت آمادگی در برابر سناریوهای احتمالی ناامنی منطقهای، باعث شده است که تاجیکستان در صدر محاسبات امنیتی روسیه قرار بگیرد.
تاجیکستان نیز با توجه به شناخت خود از وضعیت منطقه، تلاش میکند سیاستی مبتنی بر واقعیتهای امنیتی و اتخاذ تدابیر فعال و دفاعی را دنبال کند. تجربه ناامنیهای داخلی، تهدیدهای فرامرزی و تحولات افغانستان، دوشنبه را به این نتیجه رسیده است که برای حفظ امنیت ملی و منطقهای، به همکاری نزدیک با یک متحد قابل اعتماد نیاز دارد.
پوتین با در نظر گرفتن این رویکرد تاجیکستان و افزایش نگرانیها از وضعیت افغانستان تحت کنترل طالبان، همزمان دو مسیر را دنبال میکند: از یک طرف، استفاده از تعامل سیاسی و امنیتی با طالبان برای مدیریت چالشهای موجود و از طرف دیگر، تقویت ظرفیتهای دفاعی در تاجیکستان برای مقابله با سناریوهای احتمالی. در چنین شرایطی، هرگونه اقدام امنیتی و بازدارنده به یک شریک قابل اعتماد منطقهای نیاز دارد و تاجیکستان در این محاسبه، برای روسیه جایگاهی ویژه پیدا کرده است.
از سوی دیگر، امامعلی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان، با تجربه ناامنیهای داخلی ناشی از جنگهای داخلی کشورش، تحولات دوره نخست حاکمیت طالبان و پیامدهای حضور بیستساله آمریکا در افغانستان، نسبت به خطر گسترش بیثباتی منطقهای حساسیت ویژهای دارد. بازگشت طالبان به قدرت و نگرانی از پیامدهای امنیتی آن، ضرورت همکاری نزدیکتر دوشنبه و مسکو را برجسته کرده است. به همین دلیل، تاجیکستان میکوشد بهعنوان متحدی قابل اعتماد، در برنامه مشترک حفظ امنیت منطقهای با روسیه نقش مؤثری ایفا کند.
در این چارچوب، تقویت پایگاه نظامی ۲۰۱ روسیه در تاجیکستان، اتخاذ تدابیر فعال برای مهار تهدیدهای ناگهانی در مرزها، مقابله با قاچاق مواد مخدر و حفظ و توسعه ظرفیتهای پدافندی، از جمله استقرار سامانه اس-۳۰۰، اهمیت ویژهای دارد. این اقدامات بخشی از تلاش برای حفظ وضعیت بازدارندگی و آمادگی در برابر قابلیتهای جدید گروههای مسلح و تروریستی فعال در افغانستان است.
نتیجهگیری: تعامل با طالبان، بدون چشمپوشی از تهدیدهای امنیتی
سفر پوتین به تاجیکستان را نمیتوان صرفاً یک دیدار تشریفاتی یا ادامه مناسبات معمول دیپلماتیک میان دو کشور دانست. این سفر در واقع بازتاب نگرانیهای عمیقتر روسیه درباره آینده امنیتی افغانستان و تأثیر تحولات آن بر موازنه قدرت در آسیای مرکزی و کل منطقه اوراسیاست.
مسکو از یک طرف با به رسمیتشناسی طالبان و گسترش روابط سیاسی، اقتصادی و امنیتی با این گروه، تلاش میکند از ظرفیت تعامل برای مدیریت تحولات افغانستان استفاده کند؛ اما از طرف دیگر، با تقویت پایگاه ۲۰۱، استقرار سامانههای پیشرفته پدافندی و توسعه همکاریهای اطلاعاتی با تاجیکستان، نشان میدهد که هنوز نسبت به پیامدهای امنیتی وضعیت افغانستان اطمینان کامل ندارد.
در حقیقت، روسیه میخواهد بدون واگذاری نفوذ خود در افغانستان، از ایجاد خلا امنیتی در مرزهای جنوبیاش جلوگیری کند. این همان سیاست دوگانهای است که در آن تعامل سیاسی با طالبان در کنار آمادگی نظامی برای مقابله با تهدیدهای احتمالی دنبال میشود.
تاجیکستان نیز در این معادله صرفاً یک کشور میزبان پایگاه نظامی روسیه نیست؛ بلکه به حلقه مهمی از کمربند امنیتی مسکو در آسیای مرکزی تبدیل شده است. از این منظر، سفر پوتین به دوشنبه را باید بخشی از تلاش گسترده روسیه برای حفظ عمق راهبردی، جلوگیری از گسترش تهدیدهای فراملیتی و صیانت از جایگاه ژئوپلیتیکی خود در منطقه دانست.
بنابراین، پوتین در دو جبهه متفاوت، اما برای یک هدف مشترک تلاش میکند: حفظ موقعیت راهبردی روسیه در برابر فشارهای خارجی و جلوگیری از شکلگیری تهدیدهایی که میتوانند امنیت و نفوذ این کشور را در اوراسیا به چالش بکشند. افغانستان در این محاسبه، هم فرصت تعامل سیاسی است و هم منشا نگرانی امنیتی؛ و تاجیکستان حلقهای است که مسکو برای مدیریت این تناقض به آن تکیه کرده است. ٢٢ نوامبر ٢٠٢٦ میلادی

